آمازون تنها نیست

دوقلویی برای پرآب‌ترین رودخانه جهان
آمازون تنها نیست
رودخانه آمازون که از آن به عنوان پرآب‌ترین رودخانه زمین یاد می‌شود، یکی از اصلی‌ترین اکوسیستم‌های سیاره مادر به شمار می‌آید و از آنجا که تنوع خیره‌کننده‌ای از گونه‌های زیستی گیاهی و جانوری در آن وجود دارد، هر اتفاقی که در آن روی دهد یا خبری که درباره آن منتشر شود، مورد توجه کارشناسان و علاقه‌مندان محیط زیست در سراسر جهان قرار می‌گیرد.

حالا تصور کنید چنین خبری منتشر شود: زیر بزرگ‌ترین و پرآب‌ترین رودخانه جهان و در عمق چند کیلومتری سطح زمین، رودخانه دیگری در جریان است که از آن به عنوان دوقلوی آمازون یاد می‌شود. آمازون بزرگ‌ترین و در عین حال، پرآب‌ترین رودخانه جهان است که انشعابات زیادی دارد. بخشی از آن رودخانه ـ که در کسب عنوان طولانی‌ترین رودخانه جهان با رود نیل در رقابت تنگاتنگ بوده است، به دریا و حدود 2 درصد از آب شیرین آن به اقیانوس می‌ریزد. بستر این رودخانه، بسیار عریض و طویل و از نظر بلندی یکی از طولانی‌ترین رودخانه‌های جهان است که هیچ گاه رقم دقیقی درخصوص طول آن ارائه نشده است؛ هرچند گفته می‌شود بین 6100 تا 6700 متر طول دارد. طولانی بودن این رودخانه و جاری بودن آن در دل جنگل‌های آمازون ـ که از آنها به عنوان شش‌های زمین یاد می‌شود ـ تحقیق درخصوص آن را دشوار کرده است. دانشمندان بسیاری با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای، رفتارهای مختلف این رودخانه را زیر نظر قرار می‌دهند و در یکی از همین مطالعات، مشخص شده که زیر بستر این رودخانه، البته با فاصله‌ای حدود چند کیلومتر از سطح، بستر آبی دیگری در جریان است که برخی دانشمندان آن را دوقلوی آمازون می‌نامند، اما این یافته مهم چگونه به دست آمده است؟ دانشمندانی که در این پروژه حضور داشته‌اند، اطلاعاتی را مورد استفاده قرار داده‌اند که از 241 چاه نفت حفاری شده در منطقه آمازون به دست آمده است. این چاه‌های نفت از طریق شرکت نفتی «پتروبراس» برزیل حد فاصل دهه‌های 70 و 80 میلادی حفاری شده است. این رودخانه از سوی دانشمندان رصدخانه ملی برزیل و به احترام یکی از فیزیک ـ زمین‌شناسان این کشور ـ والیا حامزا ـ به طور غیررسمی «حامزا» (Hamza) نام گرفته است.

زیر‌بستر رودخانه آمازون البته با فاصله‌ای حدود چند کیلومتر از سطح، بستر آبی دیگری در جریان است که برخی دانشمندان، آن را دوقلوی آمازون
می‌نامند

دانشمندانی که این رودخانه زیرزمینی را کشف کرده‌اند، معتقدند از جهات گوناگون با رودخانه آمازون همخوانی دارد. یکی از این مشخصه‌های بارز، جهت جریان است. آنها با استفاده از یک سری نشانه‌های حرارتی به این نتیجه رسیده‌اند که جریان آب حامزا از غرب به شرق، شبیه جهت جریان رودخانه آمازون است و تنها یک تفاوت بزرگ میان این دو وجود دارد: رودخانه آمازون در سطح زمین جریان دارد و رودخانه دوقلوی آن، حدود 4 کیلومتر در عمق زمین. با توجه به عمقی که این رودخانه در آن جریان دارد، عملا دسترسی فیزیکی به آن غیرممکن است. در چنین مواردی، استفاده از شبیه‌سازی‌های رایانه‌ای همواره به کمک دانشمندان آمده است. همین شبیه‌سازی‌ها پرده از حقایق خیره‌کننده‌ای برداشته که شاید برای بسیاری از کارشناسان باورکردنی نباشد. براساس این یافته‌ها در اعماق کمتر، مثلا در نقاطی که رودخانه زیرزمینی در عمق 600 متری زمین در جریان است، جهت جریان آب به صورت کاملا عمودی است که این وضعیت می‌تواند تداعی‌کننده آبشارها باشد. البته حجم آبی که در این بستر آبی زیرزمینی جریان دارد، بسیار کمتر از رودخانه آمازون است. تکنیک‌های رایانه‌ای نشان می‌دهند دبی آب رودخانه زیرزمینی 3900 مترمکعب است و این در حالی است که این رقم برای رودخانه آمازون 133 هزار مترمکعب است. این تفاوت‌ها تنها به حجم آبی که در این دو رودخانه در جریان است منتهی نمی‌شود بلکه سرعت جریان آب در هر دوی آنها نیز متفاوت است. اندازه‌گیری‌های چند باره دانشمندان نشان می‌دهد سرعت جریان آب در رودخانه زیرزمینی حامزا بین 10 تا 100 متر در سال است؛ در حالی که در رودخانه غول‌پیکر آمازون، سرعت جریان آب به 6 تا 120 متر در هر ساعت می‌رسد، اما از یک نظر این دو رودخانه شباهت بسیاری با هم دارند. طول رودخانه آمازون حدود 6100 کیلومتر عنوان شده و رودخانه زیرزمینی حامزا که با 6000 کیلومتر در زیر آن جریان دارد، عملا با آمازون برابری می‌کند. این نکته که در زیر پرآب‌ترین رودخانه جهان، رودخانه دیگری به طول تقریبا 6 کیلومتر در جریان است، تعجب کارشناسان را برانگیخته است.

مقایسه این دو رودخانه نشان می‌دهد حداقل در یک مورد کفه ترازو به سمت حامزاست. گستره این رودخانه زیرزمینی بین 200 تا 400 کیلومتر است، اما دوقلوی شناخته‌شده آن، یعنی آمازون گستره‌ای بین یک تا 100 کیلومتر دارد. این اکتشاف تاریخی، دانشمندان را بر آن داشته تا به این نکته فکر کنند که احتمالا جز حامزا، رودخانه‌های زیرزمینی دیگری نیز گوشه و کنار زمین در جریان هستند و هیچ کس از وجود آنها اطلاعی ندارد. این عقیده‌ای است که والیا حامزا نیز بر آن تاکید دارد. او می‌گوید: ما به این نتیجه رسیده‌ایم که امکان دارد در بسیاری از نقاط زمین، سیستم‌های آبی زیرزمینی جریان داشته باشند. این محقق و محققان دیگری که سیستم‌های آبی سراسر جهان را بررسی می‌کنند، معتقدند 3 نوع سیستم رودخانه‌ای در منطقه آمازون وجود دارد؛ یکی رودخانه پرآب آن، دوم رودخانه زیرزمینی تازه کشف شده و سوم رودخانه اتمسفریکی که در ارتفاعات جریان دارد. این مورد سوم جریان عظیمی از ذرات بخار آب است که در لایه‌های مختلف هوا پراکنده شده‌اند و در نتیجه تابش مستقیم خورشید و تبخیر حجم قابل توجهی از آب رودخانه آمازون شکل گرفته‌اند. دانشمندان معتقدند آگاهی کامل از این جریانات آبی به درک بهتر و روشن‌تر از حجم کلی آب موجود در منطقه آمازون کمک بسیاری می‌کند. اهمیت این موضوع از آن روست که با آگاهی از حجم دقیق آب موجود در کل منطقه آمازون می‌توان پیش‌بینی‌های دقیق‌تری درخصوص وضعیت زندگی فعلی و آینده گونه‌های زیستی ساکن این منطقه از جهان ارائه کرد.

منطقه آمازون یکی از غنی‌ترین مناطق جهان از حیث تنوع گونه‌های زیستی به شمار می‌آید. غنی بودن این نقطه از جهان، به دلایل گوناگونی است؛ یکی از مهم‌ترین آنها وسعت قابل توجه مناطق جنگلی و آبی آمازون است، به‌طوری که این فاکتور زمینه‌‌ساز بسیار مناسبی برای رشد و تکثیر انواع گونه‌های جانوری و گیاهی ساکن خشکی و نواحی آبی بوده است. پس از این فاکتور می‌‌توان به آب و هوای گرم این نقطه از جهان اشاره کرد. می‌توان گفت این نوع آب‌ و هوا، شرایط استثنایی برای بارش‌های قابل توجه ایجاد می‌کند. در آب رودخانه آمازون نیز منابع سرشاری از مواد غذایی وجود دارد. در این رودخانه و مناطق جنگلی اطراف آن، تنوع خیره‌‌کننده‌ای از گونه‌‌های زیستی زندگی می‌کنند که آنها خود منبع غنی غذایی برای گونه‌های بزرگ‌تر به‌ شمار می‌‌آیند. نکته جالب توجه این ‌که در میان تمامی گونه‌های جانوری ـ که در این نقطه از جهان زندگی می‌‌کنند ـ احتمال انقراض نسل برای برخی گونه‌‌ها ازجمله ماهی‌‌ها بسیار اندک است.